Past simple mı, present perfect mi? -dı, -mış ve -dır tuzağı

İki dil, iki ayrı soru

Türkçede geçmiş zamanı seçerken sorduğun soru şudur: bunu ben gördüm mü, yoksa sonradan mı öğrendim? Ali geldi dersen geldiğini biliyorsundur; Ali gelmiş dersen bunu birinden duymuş ya da sonucunu görmüşsündür. Bu ayrım Türkçede o kadar doğaldır ki üzerinde hiç düşünmezsin.

İngilizcenin geçmiş zamanları bu soruyu hiç sormaz. Onların sorusu bambaşkadır: bu olay, şu anla bağlantılı mı, yoksa geçmişte kalmış belli bir zamana mı ait? Birincisi için present perfect (I have seen), ikincisi için past simple (I saw) kullanılır.

Bu yüzden Türkçe konuşanlar sık sık -dı’yı past simple, -mış’ı da present perfect sanır, çünkü -mış da present perfect gibi “sonuç” hissi taşır. Bu eşleştirme yanlıştır. Ali gelmiş çoğu zaman Ali came ya da Ali has come olabilir; hangisi olacağına -mış değil, zaman ifadesi karar verir. Dün gelmiş her zaman He came yesterday’dir.

Seçimi belirleyen soru

Tek bir soru sor: zaman belli mi, yani geçmişte kalmış bir dönem mi?

Cümle ne zaman olduğunu söylüyorsa ya da bitmiş bir dönemden söz ediyorsa, istisnasız past simple kullanılır. Dün, geçen hafta, 2015’te, iki yıl önce, çocukken: bunların hepsi past simple ister.

• Onu dün gördüm → I saw him yesterday.
• Geçen yaz İspanya’ya gittik → Last summer we went to Spain.
• Kocanla nerede tanıştın? → Where did you meet your husband?

present perfect ise geçmişi şimdiye bağlar ve ne zaman olduğunu söylemez. Çoğunlukla üç iş görür:

• şu an görülen bir sonuç: I have lost my keys, hâlâ arıyorum;
• tarihsiz bir deneyim: Have you ever been to London?, hiç başına geldi mi;
• hâlâ süren bir durum: I have lived here for five years, hâlâ burada yaşıyorum.

Zaman belirten bir kelime girdiği anda present perfect düşer: I have seen him yesterday İngilizcede yanlıştır.

past simple nasıl kurulur

Olumlu cümlede düzenli fiiller -ed alır: play → played, work → worked. En sık kullanılan fiillerin çoğu ise düzensizdir ve ayrı ayrı öğrenilir: go → went, buy → bought, see → saw.

Soru ve olumsuzda ise fiil hiçbir ek almaz; geçmiş zamanı did taşır: Did you go?, I didn't go. Türkçe konuşanların sık yaptığı bir hata, geçmişi iki kez işaretlemektir: Did you went? Türkçede gittin mi sorusunda geçmiş zaman eki fiilin üstünde kaldığı için bu çok doğal gelir, ama İngilizcede did geldikten sonra fiil yalın kalır.

-dır’ın İngilizcedeki karşılığı

Türkçe konuşanların en zorlandığı yer burasıdır. Beş yıldır burada yaşıyorum Türkçede şimdiki zamandır: başladı, hâlâ sürüyor. İngilizcede bu anlam için şimdiki zaman kullanılamaz:

• I live here for five years. (yanlış)
• I am living here since five years. (yanlış)
• I have lived here for five years. (doğru)

Türkçedeki -dır ve -dan beri İngilizcede ikiye ayrılır: süre için for (for five years, for two weeks), başlangıç noktası için since (since 2020, since Monday, since I was a child). Pazartesiden beri buradayım → I have been here since Monday.

Hızlı başvuru

Türkçe	İngilizce
Dün gittim.	I went yesterday.
Hiç Londra’ya gittin mi?	Have you ever been to London?
Anahtarlarımı kaybettim (hâlâ yok).	I have lost my keys.
Anahtarlarımı dün kaybettim.	I lost my keys yesterday.
Beş yıldır burada yaşıyorum.	I have lived here for five years.
Pazartesiden beri hastayım.	I have been ill since Monday.

Nasıl oturur

Bu ayrım kuralı okuyunca anlaşılır, ama konuşurken Türkçe ekler her seferinde araya girer. Oturması için en kısa yol, önce past simple’ı sağlamlaştırmaktır: zaman ifadesi olan yüzlerce cümleyi kendin yazmak, ta ki yesterday ile went birlikte çıkana kadar. present perfect ondan sonra, kendi alanında, for, since ve ever ile birlikte gelir. İkisini aynı anda öğrenmeye çalışan, ikisini de birbirine karıştırır.