Aralıklı tekrar nasıl işler, aralıklar neden uzar

Kimsenin kaçamadığı eğri

1885’te Alman psikolog Hermann Ebbinghaus anlamsız hece listelerini ezberler ve belirli aralıklarla kendini sınar. Gözlemlediği şey o günden bu yana sayısız çalışmayla doğrulandı: bellek önce hızla, sonra giderek yavaşlayarak silinir. Bir şeyi öğrendikten bir saat sonra epey bir kısmını kaybetmişsindir; ertesi gün daha fazlasını; bir hafta sonra, arada bir şey olmadıysa, neredeyse hepsini.

O “bir şey” hatırlamaktır. Bir bilgi silinmeden önce sana yeniden sorulur ve sen onu bulabilirsen eğri yukarı çıkar ve, daha önemlisi, düzleşir. Bir sonraki unutma daha yavaş olur. Tam ikinci kez silinmek üzereyken bir kez daha sorulursa eğri daha da düzleşir. İyi zamanlanmış birkaç hatırlamadan sonra, bir haftada yok olacak bir bilgi aylarca kalır.

Herkes bunun tersini yaşamıştır: sınavdan önceki gece sabahlamak, sınavı geçmek ve iki hafta sonra hiçbir şey hatırlamamak. Son gece çalışması kısa süreli belleği doldurur, başka hiçbir şeyi değil.

İki ayrıntı önemli. Hatırlama gerçek olmalı: cevaba bakmıyor, onu kendin üretiyorsun. Ve çaba gerektirecek kadar geç gelmeli. Bir kelimeyi arka arkaya on kez tekrarlamak çalışıyormuş hissi verir ama neredeyse hiçbir işe yaramaz, çünkü dokuzuncu tekrar belleğinden artık hiçbir şey istemez. Aynı on tekrar bir aya yayılır ve her biri bir öncekinden biraz daha zor olursa kelime kalıcı olur.

Aralık neden uzar

Her başarılı hatırlama anıyı daha dayanıklı hâle getirir, dolayısıyla bir sonraki tekrar daha uzun süre bekleyebilir. Bu yüzden, karton kartlı kutulardan modern algoritmalara kadar bütün aralıklı tekrar sistemleri aynı biçimdedir: başta kısa, sonra giderek uzayan aralıklar. İlk tekrar birkaç dakika sonra gelir, bir sonraki birkaç saat sonra, ardından birkaç gün, sonra birkaç hafta sonra. Sonunda yılda birkaç kez hatırlamak yeterli olur.

Tersi de doğrudur. Bir hatırlama başarısız olursa anı, takvimin sandığından daha kırılgandır ve aralığın kısalması gerekir. İyi bir sistem bunun için seni cezalandırmaz; sadece daha erken sorar.

Kursun takvimi

Her kelimenin, bir kelimenin her biçiminin ve her dilbilgisi kuralının 1’den 7’ye kadar bir seviyesi vardır ve bu seviye aralığın kendisidir. 1. seviyedeki bir kelime on dakika sonra geri gelir. 2. seviye bir saat, 3. seviye bir gün, 4. seviye üç gün, 5. seviye bir hafta, 6. seviye on altı gün bekler. 7. seviye, öğenin öğrenildiği anlamına gelir: bir ay sonra geri gelir, sonra aralık her doğru cevapta ikiye katlanır, bir yıla kadar.

Vaktinde verilen doğru bir cevap öğeyi bir basamak yukarı taşır. Vaktinden önce verilen doğru bir cevap ise hiçbir şeyi değiştirmez, ne seviyeyi ne tarihi, çünkü erken gelen bir cevap pek bir şey kanıtlamaz. Bir hata seviyeyi yarıya indirir. On altı günde bir gelen 6. seviyedeki bir kelime 3. seviyeye düşer ve yarın geri gelir; aynı oturumda yine yanlış yapılırsa bir kez daha yarıya iner. Hiçbir şey silinmez. Hiçbir kart sıfıra dönmez, bir haftalık aradan sonra hiçbir deste baştan başlamaz. İki haftalık bir aradan sonra dönersen, vakti gelen her şey seni bekliyor olur ve bir seviye yalnızca sen yanlış yaptığında düşer.

Uzun bir aradan sonra dönmek lehine işler. Diyelim ki 3. seviyedeki bir kelimenin bir gün sonra gelmesi gerekiyordu, sen ise onu ancak yirmi gün sonra doğru yazdın. Demek ki belleğin onu en az yirmi gün tutuyor; bu yüzden kelime bir basamak değil, beklemesini zaten doldurduğu en yüksek basamağa, burada 6. seviyeye çıkar. Bu yolla atlanamayan tek basamak 7’dir: bir öğe her zaman bir alttaki basamakta verilen doğru bir cevapla öğrenilmiş sayılır.

Bu merdivenle bir öğenin ilk gösterildiği günden öğrenilmiş sayılmasına kadar yaklaşık bir ay ve vaktinde verilmiş altı doğru cevap gerekir. Bu bilinçli bir tercih. Bir kelimeyi aynı öğleden sonra üç kez doğru yazmak kısa süreli bellektir; on altı gün boyunca hiç görmeden doğru yazmak ise onu bilmektir. Öğrenilmiş olmak da kalıcı değildir: tek bir hata seviyeyi düşürür ve kelime, en üst basamağı yeniden hak edene kadar geri gelir.

Dilbilgisi için de aynı takvim

Çoğu sistem yalnızca kelimeleri aralıklarla tekrarlar. Burada bir kural da diğerleri gibi bir öğedir ve aynı merdiveni kullanır. Örneğin present simple’da soru kuralı, yani cümlenin başına do ya da does gelmesi: Türkçede soruyu mi ekiyle ve tonlamayla kurduğumuz için You like coffee? demek çok doğal gelir. O kuralın da bir seviyesi vardır, vakti gelir ve ona ihtiyaç duyan her cümlede sınanır. do’yu unutursan yarıya inen ve yarın geri gelen o kuraldır.

Günlük hayatta nasıl görünüyor

Kursta geçirdiğin zamanın çoğu yeni konulara değil tekrarlara gider ve bütün mesele de budur. Her oturum vakti gelenlerle başlar: aralığı bugün dolan kelimeler, biçimler ve kurallar, en zayıflardan başlayarak. Onları cümlelerin içinde, hiçbiri kalmayana kadar yazarsın. Yeni dersler ondan sonra gelir. Sağlamlaşan öğeler bir aya, sonra bir yıla doğru uzaklaştığı için günlük yığının henüz emin olmadığın şeylerden oluşur. Bildiğin kelimeler artık vaktini almaz.

Bildiğin her şeyin seviyesini, kelime kelime ve kural kural, istediğin zaman görebilirsin. Bu, ilerleme çubuğunun dürüst hâlidir: kaç ders açtığını değil, her şeyin ne kadarının gerçekten senin olduğunu gösterir.