Şık işaretlemek neden yetmez, yazmak neden işe yarar

İki ayrı beceri

Birine dört İngilizce kelime gösterip hangisinin “ekmek” demek olduğunu sor: kelimeyi bir kez görmüş olan hemen herkes bread’i bulur. Aynı kişiden bir saat sonra, ekranda hiçbir seçenek yokken “ekmek”i İngilizce söylemesini iste; çoğu takılıp kalır. Arada hiçbir şey unutulmadı. Bu iki görev aynı şeyi ölçmüyor: ilki tanımayı, ikincisi hatırlamayı ölçer.

Konuşmak ve yazmak hatırlamaktır. I would like some bread demek istediğinde önüne bir liste açılmaz. Kelimenin senden çıkması gerekir; doğru biçimde, doğru yerde. Senden yalnızca tanımanı isteyen bir uygulama, hiç kullanmayacağın beceriyi çalıştırır.

Türkiye’de okuyan herkes bu farkı iyi bilir. LGS’den YKS’ye, YDS’ye kadar yabancı dil yıllarca test olarak sorulur ve öğrenciler “şık eleme” konusunda gerçekten ustalaşır. Sonuç tanıdık: paragraf sorusunu doğru yapan ama bir kafede iki cümle kuramayan biri. Kelimeyi okuyunca tanıyorsun; ihtiyacın olduğunda ise bulamıyorsun.

Hatırlamak neden kalıcıdır, tanımak neden değil

Bellek üzerine onlarca yıllık araştırma aynı yönü gösteriyor: bir bilgiyi kalıcı yapan, onu bellekten çekip çıkarma çabasıdır ve çaba ne kadar büyükse iz o kadar güçlü olur. Bir seçeneği tanımak az çaba ister. Bir kelimeyi kendin bulmak çok çaba ister. Onu bir cümlenin içinde, doğru ekiyle bulmak daha da fazlasını ister; işe yaramasının nedeni de tam olarak budur.

İkinci bir etki daha var. Dört şıkla, yanlış nedenlerle de doğru cevap verebilirsin: saçma iki şıkkı elersin, kalan ikisi arasında şansını denersin. Art arda gelen doğru cevaplar, o kelimelerin hiçbirini kendin üretemeyeceğin gerçeğini gizleyebilir. Yazmak tahmini ortadan kaldırır. Kelime ya gelir ya gelmez, ve bunu bir sohbetin ortasında değil, hemen şimdi öğrenirsin.

Yazınca ortaya çıkan, dokununca gizlenen şeyler

Baştan sona yazılmış bir cümle her şeyi aynı anda gösterir:

• Ekler. She works’teki -s yerinde mi? Çoğul eki de?
• Küçük kelimeler. Meslekten önce a koydun mu? Türkçede karşılığı olmayan the’yi gereken yere yazdın mı?
• he, she, it. Türkçedeki tek bir o için doğru zamiri seçtin mi?
• Kelime sırası. Fiil, Türkçedeki gibi sona kaçmadan öznenin hemen arkasına geldi mi? Soru do ya da does ile başlıyor mu?
• Düzensiz biçimler. goed değil went, childs değil children.
• Yazım. know’daki okunmayan k, daughter’daki gh; kulağın bunları sana asla söylemezdi.
• Kelimenin kendisi. Aklına gelebildi mi?

Bir şık alıştırması bunlardan yalnızca birini sınayabilir, çoğunlukla da sadece sonuncusunu. Bir cümle hepsini aynı yirmi saniyede sınar.

Kursta bu nasıl görünüyor

Her alıştırma, senin İngilizceye çevirip yazdığın Türkçe bir cümledir. Denetleyici yazdığın her kelimeyi tek tek okur. Bir şey yanlışsa “yanlış, tekrar dene” deyip geçmez: hatalı kelimeyi işaretler ve arkasındaki kuralın adını verir. Böylece geri bildirim bir hüküm değil, küçük bir derstir.

Yazarak cevap verdiğin için denetleyicinin gerektiği yerde hoşgörülü, önemli olan yerde katı olması gerekir. Geçerli her cevap kabul edilir: farklı bir kelime sırası, eş anlamlı bir kelime, I am yerine I’m gibi kısaltılmış bir biçim. Her cümle, kabul edilen bütün söyleyişlerini kendi içinde taşır. Kayan bir harf doğru sayılır ve sana yalnızca yazım hatası olarak gösterilir. Yanlış bir ek ise asla doğru sayılmaz, çünkü dilbilgisi tam orada yaşar.

Hata yaptığında da hata nokta atışıdır. Cümlenin ya da dersin değil, o kelimenin ya da o kuralın seviyesini düşürür. Yanlış yaptığın şey kısa süre içinde geri gelir; doğru yaptığın şey uzaklaşır. Bu ancak cevabı yazdığın için mümkündür: bir dokunuş uygulamaya hangi şıkkı seçtiğini söyler, bir cümle ise neyi bildiğini.