Bir dili konuşmak için kaç kelime gerekir?

Süslemeden rakamlar

Bir dilde bütün kelimeler eşit değildir. Birkaç yüz kelime herhangi bir sohbetteki işin büyük kısmını görür; seyrek kelimelerin kuyruğu ise uçsuz bucaksızdır. Bu şeyleri sayan araştırmacılar, başta dilbilimci Paul Nation olmak üzere, dilden dile birbirine oldukça yakın büyüklüklere ulaşır:

• en sık kullanılan bin kelime ailesi, gündelik konuşmada söylenenlerin aşağı yukarı dörtte üçünü karşılar;
• iki üç bin aile, bir sohbetin ya da basit bir metnin büyük kısmı için yeterlidir; takip etmeye ve derdini anlatmaya yeter;
• beş bin civarında bir gazete ya da sıradan bir roman okumak artık bir mücadele olmaktan çıkar;
• eğitimli bir yetişkin kendi dilinde on beş ile yirmi bin arasında kelime ailesi bilir ve öğrenmeye devam eder.

Yani cesaret verici okuma doğrudur: ilk gerçek sohbet, iyi seçilmiş birkaç yüz kelimeye sığar. Cesaret kırıcı okuma da doğrudur: “bin kelimede bir dil” seyahatte idare etmeye yeter, dilin içinde yaşamaya değil.

Türkçe konuşan biri nereden başlar

Fransızca ya da Almanca konuşan biri İngilizceye büyük bir ortak kelime hazinesiyle başlar. Türkçe konuşan biri ise neredeyse sıfırdan başlar: iki dil farklı ailelerdendir ve ortak kökleri yok denecek kadar azdır. Ama tamamen sıfır da değildir. Türkçe son iki yüzyılda Fransızcadan çok sayıda kelime aldı ve bunların önemli bir kısmı İngilizcede de vardır: televizyon, istasyon, problem, enerji, profesyonel, demokrasi. Bunlar okurken hemen tanınır.

Ama hangileri olduklarına bak. Çoğu bilimsel, idari, soyut kelimelerdir. Her cümleyi taşıyan en sık kelimeler Germen kökenlidir ve tanıdık hiçbir şeye benzemez: be, have, go, get, take, the, with. Türkçe konuşan biri the government announced a reform’u rahatça okur ve I got up and went out’ta takılır. Avantajı kuyruktadır, dilin çekirdeğinde değil. Bir de ters yüzü vardır: Türkçede başka bir anlam kazanmış yalancı eşler. Sempatik biri sympathetic değildir, aktüel bir konu actual değil current bir konudur, actually de “aslında” demektir.

Sayı neden yanıltıcıdır

Yukarıdaki rakamlar kelime ailelerini sayar, yani bir temel kelimeyi ve ondan türeyen her şeyi. Türkçe konuşan biri bunun ne demek olduğunu iyi bilir: ev, evim, evde, evlerimizden tek bir kelimedir ve sözlükte bir kez geçer. İngilizcede bir ailenin az biçimi vardır, ama en sık kullanılanlar tam da en düzensiz olanlardır. Dilin en yaygın fiili sıklık listelerinde tek bir satırdır ve biçimlerinin birbiriyle neredeyse hiçbir ilgisi yoktur.

Bin kelimeyi sözlük biçimiyle öğrenmiş biri bir metnin dörtte üçünü “karşılamaz”. Dörtte üçünü zorlanarak tanır ve çok azını üretir, çünkü öğrendiği biçim konuşurken ihtiyaç duyduğu biçim değildir. Aynı bin kelime, biçimleri düşünmeden üretilir hâldeyken bambaşka bir şeydir ve ikisi arasında biçimleri üretmekten başka bir kestirme yoktur.

Sayının sakladığı diğer şey hangi kelimeler olduğudur. Bir konuşma kılavuzundan alınmış bin kelime ile gerçek sıklık listesinden alınmış bin kelimenin ortak noktası sanıldığından azdır. Sık kullanılan kelimeler çoğunlukla küçük ve renksizdir: zamirler, edatlar, be, have, go, want; cümleyi ayakta tutan araç kelimeler. Kimse bunlar için kelime kartı yapmaz, ama her cümlenin onlara ihtiyacı vardır.

Türkçe konuşan biri için have iyi bir örnektir. Türkçede sahiplik bir fiille değil, var ile söylenir: bir arabam var. have fiili ilk günden lazımdır ve Türkçede bire bir karşılığı yoktur.

Bunun bir kursa yüklediği sorumluluk

Buradan iki şey çıkar. Kelimelerin sıklığa saygı gösteren bir sırayla gelmesi gerekir; böylece her cümlenin ihtiyaç duyduğu kelimeler önce gelir ve bildiklerin her an bir isim koleksiyonu değil, kullanılabilir bir dil oluşturur. Ve her kelimenin biçimleriyle, cümle içinde öğrenilmesi gerekir; çünkü kapsama rakamları ancak biçimler otomatikleştiğinde gerçek olur.

Kurs ikisini de yapar. Kelimeler ders ders gelir, her ders kendi kuralının ihtiyaç duyduğu kelimeleri getirir ve her kelime bir resim, bir ses, çevirisi ve bütün biçimleriyle gelir. Her biçim, tekrar takviminde kendi seviyesi olan ayrı bir öğedir. Yani “bir kelimeyi bilmek”, onu bir kartta görmüş olman değil, biçimlerinin yazdığın cümlelerde sınanarak belirli bir seviyeye ulaşmış olması demektir.

Saymanın sağladığı güvence

Kurs sana hangi kelimeleri öğrettiğini tam olarak bildiği için hiçbir konuşma kılavuzunun veremeyeceği bir söz verebilir: öğrenmediğin bir kelimeyle asla karşılaşmazsın. Bir dersin metinleri, diyalogları ve cümleleri yalnızca kursun sana daha önce verdiği kelimelerle kurulur. Bağlamdan tahmin yok, öbür elde sözlük yok, yarısı anlaşılmış cümle yok. Bir metni açtığında onu okuyabilirsin; tek soru ne kadar hızlı okuyacağındır.

Bir kelime sayısının anlatması gereken şey budur ve takip etmeye değer tek sayı da budur. Kaç kelime gördüğün değil, kaç tanesini bütün biçimleriyle, durup düşünmeden hemen kullanabileceğin. Bu sayıyı ve onu oluşturan her kelimenin seviyesini istediğin zaman görebilirsin.